Apostol Apostolov, 3E News Brussel's EU policy correspondent
Nederland behoort tot de acht landen die al voor het tweede jaar op rij in het vizier liggen van de Amerikaanse president Donald Trump. Het bedrijfsleven volgt elke stap van hem met groeiende bezorgdheid en probeert koortsachtig schade te beperken na zijn jongste voornemen om de invoertarieven met nog eens 10 procent te verhogen.
 |
| 📸 Europese Commissie |
Veel exportgerichte Nederlandse bedrijven erkennen openlijk dat zij zich grote zorgen maken over de hoge kosten en de geopolitieke situatie. Als gevolg daarvan hebben zij in 2025 verschillende reorganisaties doorgevoerd in een poging het hoofd boven water te houden. Tot de sectoren die het zwaarst worden getroffen door de maatregelen uit Washington behoren de chemische en energie-intensieve industrieën, de financiële sector, de detailhandel en onderwijsinstellingen.
“Als we met kleuren zouden werken, dan neigen de signalen naar donker oranje tot rood,” zegt een vertegenwoordiger van werkgeversorganisatie AWVN, waarvan de leden hebben aangegeven dit jaar uiterst voorzichtig te zullen opereren.
De onrust is ook voelbaar bij uitkeringsinstanties. Een daarvan, UWV, meldde dat 355 bedrijven vorig jaar personele reorganisaties hebben aangekondigd. Dat is het hoogste aantal in de afgelopen tien jaar. De banen van zo’n 25.000 werknemers staan op het spel.
Volgens de instantie vinden de meeste reorganisaties plaats bij bedrijven die internationaal actief zijn. Als voorbeeld wordt genoemd dat buitenlandse moederbedrijven er steeds vaker voor kiezen hun activiteiten in Nederland geleidelijk af te bouwen vanwege de hoge kosten en het onvoorspelbare ondernemingsklimaat. Vorig jaar sloten al tientallen bedrijven hun vestigingen in en rond de haven van Rotterdam en verplaatsten zij hun activiteiten buiten Europa.
De Nederlandse zakelijke nieuwssite NU.nl wijst erop dat naast Nederland ook Denemarken, Noorwegen, Zweden, Frankrijk, Duitsland, Finland en het Verenigd Koninkrijk zich in een vergelijkbare benarde positie bevinden wat betreft tarieven, nadat zij het aandurfden troepen naar Groenland te sturen.
Trump dreigt de tarieven op 1 juni opnieuw te verhogen tot 25 procent, tenzij de Verenigde Staten het recht krijgen om Groenland te annexeren. “Dit is een van de kwesties die voor bedrijven van cruciaal belang zijn,” zegt een woordvoerder van AWVN, geciteerd door de Nederlandse site. “Komen er extra belastingen of niet? En wat is de kans op een handelsoorlog? Dat roept vervolgens de vraag op welke markten toegankelijk blijven en welke niet.”
Een andere Nederlandse mediaorganisatie die de zorgen van de industrie nauwlettend volgt, is de commerciële zender RTL. Volgens RTL kan de EU zich tegen Trump verzetten “van wederkerige tarieven tot de bazooka”.
Lange tijd gaf Europa de voorkeur aan diplomatie, maar inmiddels wordt openlijk gesproken over tegenmaatregelen. Wat heeft de EU in haar arsenaal om zich te weren tegen wat steeds vaker wordt omschreven als Amerikaanse ‘chantage’, en tegen een mogelijke verdere militaire inmenging in Groenland? RTL analyseert alle opties waarmee Brussel Washington van repliek zou kunnen dienen.
Een kant-en-klare lijst
De eerste en snelste maatregel is een lijst die al vorig jaar is opgesteld. Het gaat om wederkerige handelstarieven die de EU voorbereidde, maar uiteindelijk niet invoerde om een bredere handelsoorlog met de Verenigde Staten te voorkomen. Het pakket heeft een omvang van 93 miljard euro en zou onder meer vliegtuigbouwer Boeing, Amerikaanse autofabrikanten en producenten van sterke drank treffen.
Verkoop van staatsobligaties
Berlijn heeft ook de mogelijkheid geopperd om Amerikaanse staatsobligaties te verkopen. Dat zou betekenen dat Europese overheden, bedrijven en pensioenfondsen – die in feite leningen verstrekken aan de Amerikaanse overheid – een deel van die obligaties van de hand doen.
De handels-‘bazooka’
Tot slot is er de beruchte ‘bazooka’ van de EU: het anti-dwanginstrument. Dit is een pakket harde maatregelen dat Brussel kan inzetten wanneer het onder economische druk wordt gezet. De Franse president Emmanuel Macron is van mening dat de situatie rond Groenland daar precies onder valt en dringt aan op het gebruik van dit instrument. Ook de Duitse regering steunt dit standpunt.
Het wordt een ‘bazooka’ genoemd omdat de EU in principe alle maatregelen kan nemen die zij wenselijk acht. “Een soort carte blanche voor de Europese Commissie,” zeggen economen in de reportage. Zo zouden hogere belastingen voor technologiebedrijven kunnen worden ingevoerd, of zelfs een volledige ontzegging van toegang tot de Europese markt – maatregelen die Amerikaanse bedrijven zwaar zouden treffen.
Blokkeren van militaire samenwerking
Naast economische tegenmaatregelen vinden er interne consultaties plaats over mogelijke stappen op militair vlak, mocht de Verenigde Staten daadwerkelijk Groenland innemen. Vijf niet bij naam genoemde Europese diplomaten verklaarden tegenover Politico dat regeringen overwegen verschillende vormen van militaire samenwerking te blokkeren.
De VS maken regelmatig gebruik van Europese militaire bases, terwijl Europa de Amerikanen vaak ondersteunt, bijvoorbeeld met fregatten of door het delen van inlichtingen. Daarbij mag niet worden vergeten dat de VS 31 bases in Europa hebben, met in totaal zo’n 67.500 Amerikaanse militairen, voornamelijk gestationeerd in Italië, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
Wat Berlijn betreft, zouden dergelijke maatregelen pas worden genomen als de Amerikanen Groenland met geweld zouden innemen. En zelfs dan moet telkens worden afgewogen welke vorm van druk wordt ingezet.
De kernvraag is of Europa het aandurft om harde economische of militaire maatregelen te nemen die ook zichzelf schade toebrengen. “Vorig jaar hadden we die bereidheid duidelijk niet,” zegt ING-macro-econoom Carsten Brzeski. “Europa heeft tot nu toe gekozen voor de-escalatie, omdat handelsconflicten onder Trump vaak niet beperkt blijven tot handel alleen.”
De vrees bestaat dat Trump in het geval van een groot conflict met Europa zijn steun aan Oekraïne zal intrekken. Het gevolg: minder geld, minder wapens en een geringere bereidheid van de Amerikanen om veiligheidsgaranties te bieden. Juist dat laatste wordt gezien als cruciaal voor een einde aan de oorlog in Oekraïne, die steeds nadrukkelijker wordt verwacht.
Daarom dringt de NAVO aan op diplomatie, in plaats van Trump verder te provoceren. En hoewel er aan beide zijden met economische maatregelen wordt gedreigd, zullen Europese leiders zich waarschijnlijk blijven richten op de-escalatie.
Wetenschap onder druk
Ook de wetenschap lijdt onder de ontwikkelingen. Onderzoekers in Nederland behoorden tot de eersten die de schokgolf van het nieuwe beleid van Donald Trump voelden. Honderden Amerikaanse wetenschappers bezoeken geen wetenschappelijke fora meer in Amsterdam en tal van gezamenlijke initiatieven zijn bevroren.
Al begin 2025 klonken in academische kringen zorgen dat de Amerikaanse wetenschap door het nieuwe beleid ver achterop zou raken bij internationale partners. “Zelfs korte afwezigheden plaatsen Amerikaanse instituten in een nadelige positie op het gebied van onderzoek,” zegt Jane Liebshutz, onderzoeker aan de Universiteit van Pittsburgh. Zij spreekt van “veel onzekerheid, angst en paniek” onder haar collega’s.
Davos als mogelijk breekpunt
De eerstvolgende kans op een doorbraak dient zich aan tijdens het jaarlijkse World Economic Forum in Davos, Zwitserland. Trump is daar aanwezig met een grote delegatie en zal een toespraak houden. Denemarken heeft al aangekondigd niet te komen. Verschillende Europese leiders zijn wel aanwezig en zullen proberen de Amerikaanse president op andere gedachten te brengen over Groenland. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte heeft in elk geval een ontmoeting met Trump gepland.
De hoop is dat zowel Trumps handelstarieven als die van de EU van de agenda kunnen worden geschrapt